Құқықтық мемлекеттің басты белгілерінің бірі — адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын тану, қорғау және олардың жүзеге асырылуына нақты кепілдік беру. Қазақстан Республикасының Конституциясы осы қағидаттарды мемлекеттің құқықтық жүйесінің негізіне айналдырады. Осы тұрғыдан алғанда, Конституцияның 12, 13 және 14-баптары ерекше маңызға ие. Аталған баптар адамның құқық субъектісі ретінде танылуын, өз құқықтарын сот арқылы қорғауын, азаматтықтың құқықтық негіздерін және Қазақстан азаматтарының шетелдегі қорғалуын айқындайды.
Бұл нормаларды тек заң мәтіні ретінде қарастыру жеткіліксіз. Олардың мазмұнына тереңірек үңілгенде, мемлекет пен адам арасындағы қатынастардың негізгі қағидалары, мемлекеттік биліктің шектері және азаматтың құқықтық қауіпсіздігі мәселелері көрініс табады. Сондықтан аталған баптарды құқықтық тұрғыдан талдау олардың қоғамдағы рөлін түсінуге және құқықтық мемлекеттің дамуындағы маңызын бағалауға мүмкіндік береді.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 12-бабы адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың негізгі құқықтық негіздерін белгілейді. Бірінші тармақта әр адамның құқық субъектісі ретінде танылуға құқығы бекітілген. Бұл қағида адамның құқықтар мен міндеттердің иесі бола алатынын және оның құқықтық мүдделері заңмен қорғалуға тиіс екенін білдіреді. Мұнда адамның құқықтық мәртебесі оның әлеуметтік жағдайына немесе қоғамдағы орнына тәуелді болмауы керек деген маңызды идея жатыр.
Аталған баптың келесі маңызды қыры — адамның өз құқықтары мен бостандықтарын заңға қайшы келмейтін тәсілдермен қорғау құқығы. Бұл норма азаматтың өз мүддесін қорғауда белсенді әрекет етуіне мүмкіндік береді. Мысалы, адамның құқықтары бұзылған жағдайда ол мемлекеттік органдарға шағымдануға, заң көмегіне жүгінуге немесе сотқа талап қоюға құқылы. Алайда құқықты қорғау барысында заң талаптарын сақтау міндетті. Осыған байланысты қажетті қорғаныс институты да маңызды орын алады: адам өзіне төнген заңсыз шабуылдан қорғана алады, бірақ қорғаныс әрекетінің заңдылығы нақты жағдай мен қолданыстағы заңнамаға сәйкес бағаланады.
12-баптың екінші тармағында әр адамның өз құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғау құқығы көзделген. Бұл — құқықтық мемлекеттің негізгі көрсеткіштерінің бірі. Өйткені құқықтың қағаз жүзінде танылуы оның іс жүзінде қорғалуына әрдайым кепіл бола бермейді. Егер азамат немесе өзге тұлға мемлекеттік органның шешімін, лауазымды адамның әрекетін не басқа адамның іс-әрекетін заңсыз деп есептесе, заңда белгіленген тәртіппен сотқа жүгінуге мүмкіндік алуы керек. Сот арқылы қорғалу құқығы адамның өз мүддесін қорғауына ғана емес, мемлекеттік биліктің заң шеңберінде әрекет етуіне де ықпал етеді.
Сонымен қатар баптың үшінші тармағы білікті заң көмегін алу құқығын таниды. Бұл ереже құқықтық сауаттылық деңгейі әртүрлі адамдардың өз құқықтарын қорғау мүмкіндігін кеңейтеді. Себебі заңнаманың күрделілігі, сот рәсімдерінің ерекшеліктері немесе құқықтық білімнің жеткіліксіздігі кей жағдайда адамның заңды мүддесін толық қорғауына кедергі келтіруі мүмкін. Білікті заңгердің немесе адвокаттың көмегі осындай кедергілерді азайтуға мүмкіндік береді. Заңда көзделген жағдайларда мемлекет кепілдік берген тегін заң көмегі де көрсетілуі мүмкін.
Менің ойымша, 12-баптың негізгі құндылығы — адамның құқықтарын жариялаумен шектелмей, оларды қорғаудың құқықтық құралдарын бекітуінде. Дегенмен бұл норманың тиімділігі соттың қолжетімділігіне, заң көмегінің сапасына және құқық бұзушылықтарға қатысты шағымдардың әділ қаралуына тікелей байланысты. Демек, адам құқықтарын қорғаудың нақты нәтижесі конституциялық кепілдіктердің күнделікті құқық қолдану тәжірибесінде қаншалықты тиімді жүзеге асырылатынымен өлшенеді.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 13-бабы Қазақстан азаматтығына қатысты негізгі қағидаларды белгілейді. Азаматтық — адамның мемлекетпен арасындағы тұрақты құқықтық байланыс. Ол тұлғаның белгілі бір мемлекетке тиесілігін ғана білдірмейді, сонымен бірге оның құқықтары мен міндеттерінің құқықтық негізін қалыптастырады. Сондықтан азаматтық мәселесі жеке адамның құқықтық мәртебесімен қатар, мемлекеттің егемендігі мен ұлттық қауіпсіздігіне де қатысты.
Баптың бірінші тармағында Қазақстан Республикасының азаматтығы заңға сәйкес берілетіні және тоқтатылатыны, оның алыну негізіне қарамастан бірыңғай әрі тең екені көрсетілген. Бұл қағида азаматтықты қандай жолмен алғанына байланысты азаматтарды құқықтық мәртебесі жағынан негізсіз бөліп-жаруға болмайтынын білдіреді. Азаматтықтың теңдігі — қоғамдағы құқықтық бірлікті қамтамасыз ететін маңызды тетік. Сонымен қатар азаматтықты алу мен тоқтатудың заңда белгіленген тәртіппен жүзеге асырылуы мемлекеттік органдардың осы саладағы әрекеттерінің заңдылығын қамтамасыз етуге бағытталған.
13-баптың екінші тармағы азаматтықтан айыруға және Қазақстан азаматтарын ел аумағынан тыс жерге аластатуға қатысты конституциялық кепілдіктерді бекітеді. Бұл норма азаматтың мемлекетпен құқықтық байланысының тұрақтылығын қорғауға арналған. Конституция азаматтықтан айыруға жалпы тыйым белгілей отырып, террористік қылмыс жасау немесе Қазақстан Республикасының ұлттық мүдделеріне өзге де ауыр зиян келтіру жағдайларында сот шешімімен ғана жол берілетін ерекше негіздерді де қарастырады.
Бұл мәселе құқықтық тұрғыдан аса мұқият қарауды талап етеді. Бір жағынан, мемлекет ұлттық қауіпсіздігін қорғауға және ауыр құқық бұзушылықтарға қарсы әрекет етуге құқылы. Екінші жағынан, мұндай шаралар адамның құқықтық мәртебесіне елеулі әсер ететіндіктен, олардың қолданылуы заңдылық, дәлелділік және әділ сот талқылауы талаптарына сай болуы керек. Әсіресе ұлттық мүдделерге ауыр зиян келтіру ұғымын қолдануда құқықтық айқындықтың маңызы зор. Заң нормалары түсінікті әрі болжамды болған жағдайда ғана азаматтар өз әрекеттерінің ықтимал құқықтық салдарын алдын ала бағалай алады.
Баптың үшінші тармағында Қазақстан Республикасында қос немесе көп азаматтыққа жол берілмейтіні көрсетілген. Өзге мемлекеттің азаматтығын алу Қазақстан азаматтығын тоқтатуға негіз болады. Сонымен қатар шет мемлекетте туғанына байланысты сол елдің азаматтығын алған кәмелетке толмаған балаларға қатысты заңда арнайы ережелер көзделген. Бұл норманың мақсаты — Қазақстан азаматтығына байланысты құқықтық мәртебені айқындау және азаматтық саласындағы қатынастарды заңмен реттеу.
Алайда бұл ережені қолданғанда нақты жағдайдың ерекшеліктерін, азаматтықтың қалай алынғанын және заңда белгіленген рәсімдерді ескеру қажет. Әсіресе шетелде тұратын азаматтар мен басқа елде туған балалардың құқықтық жағдайын бағалауда заң талаптарын дәл қолдану маңызды.
Менің пікірімше, 13-бап азаматтықтың тұрақтылығы мен мемлекеттің қауіпсіздік мүдделері арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етуге бағытталған. Бұл бапты жүзеге асыру кезінде азаматтықтың теңдігі сақталып, азаматтықтан айыруға қатысты ерекше негіздер негізсіз кеңейтілмеуге тиіс. Азаматтық — адамның құқықтық мәртебесінің маңызды бөлігі болғандықтан, оған қатысты кез келген шешім заңға сүйеніп, белгіленген рәсімдер арқылы қабылдануы қажет.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 14-бабы азаматтарды шет мемлекетке беру мәселесін және Қазақстанның өз азаматтарын шетелде қорғау міндетін реттейді. Бұл баптың маңызы қазіргі жаһандану жағдайында арта түседі. Азаматтардың шетелде білім алуы, еңбек етуі, тұрақты тұруы немесе саяхаттауы мемлекеттен олардың құқықтық мүдделерін халықаралық деңгейде қорғаудың тиімді тетіктерін қалыптастыруды талап етеді.
Баптың бірінші тармағына сәйкес, Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарында өзгеше белгіленбесе, Қазақстан азаматы шет мемлекетке берілмейді. Бұл ереже азаматтың құқықтық мәртебесін қорғауға және оны шетелдік юрисдикцияға беру мәселесінде конституциялық кепілдік қамтамасыз етуге бағытталған. Аталған норманы мемлекеттердің қылмыстық істер бойынша ынтымақтастығын толық жоққа шығаратын ереже ретінде түсінуге болмайды. Халықаралық құқықтық көмек пен мемлекеттер арасындағы өзара іс-қимыл тиісті халықаралық шарттар және ұлттық заңнама негізінде жүзеге асырылуы мүмкін.
Дегенмен азаматты шет мемлекетке беру мәселесі қарастырылғанда халықаралық шарттардың болуы ғана емес, олардың нақты талаптары мен қолданылатын құқықтық рәсімдер де ескерілуі керек. Мұндай шешімдер адамның құқықтық жағдайына елеулі ықпал етуі мүмкін болғандықтан, заңдылық пен құқықтық кепілдіктердің сақталуы ерекше маңызды.
14-баптың екінші тармағы Қазақстан Республикасының өз азаматтарын ел аумағынан тыс жерде заңға сәйкес қорғауға кепілдік беретінін белгілейді. Бұл норма мемлекеттің өз азаматтарының құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау жөніндегі міндеті мемлекеттік шекарамен шектелмейтінін көрсетеді. Шетелде жүрген Қазақстан азаматы қажет болған жағдайда Қазақстанның дипломатиялық өкілдігіне немесе консулдық мекемесіне жүгіне алады.
Мысалы, азамат шетелде жол жүру құжатын жоғалтса, төтенше жағдайға тап болса немесе құқықтық көмекке мұқтаж болса, консулдық мекемелер өз құзыреті шегінде көмек көрсетуі мүмкін. Алайда бұл қорғаудың белгілі бір құқықтық шектері бар. Қазақстанның дипломатиялық және консулдық өкілдіктері шет мемлекеттің сот органдарын алмастырмайды және сол мемлекеттің заңдарын жоя алмайды. Сондықтан азаматтарды қорғау халықаралық құқық пен қабылдаушы мемлекеттің заңнамасын ескере отырып жүзеге асырылады.
Менің ойымша, 14-баптың тиімділігі азаматтардың шетелде қандай құқықтық көмек ала алатынын білуіне, консулдық қызметтердің қолжетімділігіне және мемлекеттік органдардың тиісті жағдайларда жедел әрекет етуіне байланысты. Бұл бап мемлекеттің өз азаматтарына қатысты жауапкершілігін халықаралық деңгейде де мойындайтынын білдіреді. Сонымен бірге азаматтардың өздері де шет мемлекетте жүрген кезде сол елдің заңдарын сақтап, құқықтық тәртіп талаптарын ескеруі қажет.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 12, 13 және 14-баптары адамның құқықтық мәртебесін, азаматтықтың негізгі қағидаларын және мемлекеттің азамат алдындағы жауапкершілігін айқындайтын өзара байланысты нормалар болып табылады. 12-бап адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың құқықтық құралдарын бекітсе, 13-бап азаматтықтың теңдігі мен тұрақтылығына қатысты мәселелерді реттейді. Ал 14-бап азаматтардың шет мемлекетке берілуіне және шетелде қорғалуына байланысты конституциялық кепілдіктерді белгілейді.
Аталған нормалардың мазмұнын талдау құқықтық мемлекеттің негізгі міндеті адамның құқықтарын тек ресми түрде тану емес, оларды іс жүзінде жүзеге асыруға жағдай жасау екенін көрсетеді. Сот арқылы қорғалу мүмкіндігі, сапалы заң көмегі, азаматтық мәселелерінің заңға сәйкес шешілуі және шетелдегі азаматтарға консулдық қолдау көрсету — осы міндеттің маңызды көріністері.
Бұл баптардың тиімділігі заңнаманың сапасына ғана емес, оны қолданатын мемлекеттік органдардың жауапкершілігіне, сот жүйесінің әділдігіне және азаматтардың өз құқықтары туралы хабардар болуына да байланысты. Сондықтан конституциялық кепілдіктерді жетілдіруде құқықтық айқындықты қамтамасыз ету, заң талаптарын біркелкі қолдану және адамның құқықтарын қорғаудың нақты тетіктерін дамыту маңызды.
Қорытындылай келе, Конституцияның 12, 13 және 14-баптары Қазақстандағы адам құқықтарын қорғау жүйесінің және азаматтық институтының маңызды негіздерін құрайды. Олардың мәні мемлекет пен азамат арасындағы қатынастардың заңға, әділдікке және өзара жауапкершілікке сүйенуінде. Құқықтық мемлекеттің шынайы деңгейі адамның құқығы бұзылған жағдайда оны қаншалықты тиімді қорғай алатынымен және мемлекет өз азаматтарының алдындағы конституциялық міндеттерін қаншалықты орындайтынымен айқындалады.
Күмісбек Ербаев,журналист.
