2026 жылы Шәмші Қалдаяқовтың туғанына 96 жыл толады. Оның есімі әлдеқашан елдің мәдени тарихының бір бөлігіне айналды, ал композитор дүниеден өткеніне ондаған жыл өтсе де, оның әуендері әлі күнге дейін шырқалып келеді.
Адам өмірінің белгілі бір кезеңімен бірге жүретін музыка болады. Ал тұтас халықтың жадында қалатын музыка бар. Шәмші Қалдаяқовтың шығармашылығы дәл осы екінші санатқа жатады. Оның әндерін бірнеше буын өкілдері біледі: үлкен концерт сахналарында да, отбасылық мерекелерде де орындайды, мектептер мен университеттерде шырқайды, кәсіби әншілер мен өнерпаздар репертуарына қосады.
Шәмші Қалдаяқовтың Қазақстан үшін маңызы танымал әндердің тізімімен ғана шектелмейді. Ол музыка арқылы қазақ жанына тән махаббатты, сағынышты, қуанышты, нәзіктікті, үміт пен Отанға деген терең сезімді жеткізе білді. Сондықтан оның шығармалары уақыт өте келе өзектілігін жоғалтқан жоқ.
Ал оның «Менің Қазақстаным» әні кейін Қазақстан Республикасының Мемлекеттік гимніне айналды.
Музыкамен бірге туған
Шәмші Қалдаяқов 1930 жылы 15 тамызда қазіргі Түркістан облысы Отырар ауданының аумағындағы Шәуілдір ауылында дүниеге келген. Бұл – қазақ халқының тарихы және мәдениетімен тығыз байланысты көне өлке. Болашақ композитордың балалық шағы да осында өтті.
Оның қалыптасуына отбасының ықпалы зор болды. Шәмшінің әкесі Қалдаяқ өнерлі, музыкаға жақын адам болған: домбыра, қобыз, гармоньда ойнап, ақындығымен де танылған. Анасы Сақыпжамал әнді тамаша айтқан. Музыка олар үшін алыстағы кәсіби өнер емес, отбасы тіршілігінің табиғи бір бөлігі еді.
Композитордың балалық шағы туралы естеліктерде Естайдың «Қорлан» әні ерекше орын алады. Анасы бұл әнді жиі орындаған, ал әуені баланың жадында өмір бойына сақталып қалған. Кейін Шәмші адамның тәрбиесінде музыканың қаншалықты маңызды екенін, отбасында бірге ән айтып, музыка ойнаудың ерекше рөл атқаратынын айтқан.
Осылайша болашақ композитор халық әуендері, әндер, аспаптық музыка мен дала мәдениетінің дәстүрлі ортасында қалыптасты.
Шәмшінің музыкалық қабілеті бала кезінен байқалды. Ол мандолинада ойнап, түрлі мерекелер мен байқауларға қатысқан. Алайда кәсіби музыкаға апарар жолы әу бастан айқын болған жоқ.
Үлкен өнерге бастар жол
Шәмші Қалдаяқов композиторлыққа бірден келген жоқ. Оның өмірінде түрлі кезең, білім алу, өз жолын іздеу болды. Кейін ол музыкалық оқу орнына түсіп, одан соң Алматы консерваториясында білімін жалғастырды.
Оқу жылдары оның кәсіби тұрғыдан қалыптасуындағы маңызды кезеңге айналды. Бала күнінен бойына сіңірген халықтық музыка дәстүрі академиялық музыкалық біліммен ұштасты.
Дегенмен оның басты шабыт көзі халықтың өз өмірі болып қала берді.
Қалдаяқов жасанды күрделілікке ұмтылмайтын әндер жазды. Оның әуендері түсінікті әрі сезімге толы, есте тез сақталатын, сонымен бірге өзіндік қолтаңбасы айқын еді. Тыңдарманмен қарапайым әрі әсерлі музыкалық тілде сөйлесе білу қабілеті оны нағыз халық композиторына айналдырды.
Оның әндері бірнеше буынның сезім шежіресі іспетті болды.
«Қазақ вальсінің королі»
Шәмші Қалдаяқовқа «қазақ вальсінің королі» деген құрметті атау бекер берілген жоқ.
Композитор вальсті отандық эстрадалық музыканың көркем жанрларының біріне айналдырып, қазақ ән өнерін едәуір байытты. Оның шығармаларында дәстүрлі қазақ әуені қазіргі тыңдарманға жақын ырғақ және музыкалық формамен үйлесім тапты.
Композитордың танымал туындыларының қатарында «Қуаныш вальсі», «Бақыт құшағында», «Қайдасың», «Ақсұңқарым», «Ақмаңдайлым», «Арыс жағасында», «Ақ ерке – Ақ Жайық», «Теңізде – толқында», «Ана туралы жыр» және басқа да көптеген ән бар.
Бұл әндердің әрқайсысының өзіндік бояуы бар. Бірі романтикаға толы болса, енді бірі туған жерге деген сүйіспеншілікті жеткізеді. Тағы бірі әйелге, анаға, жастыққа немесе адам сезімдеріне арналған.
Осының бәрі біріге келе Шәмшінің ерекше музыкалық әлемін қалыптастырды.
Елдің символына айналған ән
Композитордың шығармашылық мұрасында «Менің Қазақстаным» әнінің орны бөлек.
Ол 1956 жылы Жұмекен Нәжімеденовтің сөзіне жазылған. Жас композитор үшін бұл туынды шығармашылық тағдырындағы ең маңызды еңбектерінің біріне айналды. Ән алғаш рет 1950 жылдардың соңында Қазақ радиосынан шырқалып, тез арада халық арасында кең танылды.
Уақыт өте келе әннің маңызы эстрадалық туынды шеңберінен әлдеқайда асып түсті.
«Менің Қазақстаным» ұлттық сананың оянуы мен туған елге деген сүйіспеншілік сезімімен байланысты әндердің біріне айналды. Арада жылдар өткен соң оған жаңа мемлекеттік мәртебе берілуі де ерекше символдық мәнге ие болды.
2006 жылы осы әннің негізінде Қазақстан Республикасының қазіргі Мемлекеттік гимні бекітілді. Музыка авторы Шәмші Қалдаяқов болып қалды, ал мәтін Жұмекен Нәжімеденовтің өлеңі негізінде Нұрсұлтан Назарбаев енгізген толықтырулармен өңделді.
Осылайша кеңестік кезеңде Шәмші Қалдаяқов жазған әуен тәуелсіз Қазақстанның музыкалық символына айналды.
Бұл – отандық мәдениет тарихындағы ең елеулі жетістіктердің бірі. Композитордың шығармасы қазіргі Қазақстанның мемлекеттік рәмізінің бір бөлігі болды.
Ұлттық мінездің үні
Шәмші Қалдаяқовтың Қазақстан мәдениетінің дамуына қосқан үлесін тек жазған шығармаларының санымен өлшеу қиын.
Оның басты жетістігі – миллиондаған адамға түсінікті әрі жақын музыка жасай білуінде.
Кейбір деректер бойынша, қырық жылдан астам шығармашылық жолында композитор 300-ге жуық музыкалық туынды жазған.
Алайда Қалдаяқов феноменін тек сандармен түсіндіру мүмкін емес.
Оның әндері өздері дүниеге келген дәуірден асып түсті. Кеңестік эстраданың бір бөлігі болып қана қалмай, мұражай жәдігеріне де айналған жоқ. Керісінше, тәуелсіз Қазақстанда да өмір сүруін жалғастырды.
Нағыз өнердің күші де осында.
Қалдаяқов махаббат, ана, жастық, туған жердің сұлулығы, адамға деген адалдық, үміт пен арман секілді мәңгілік тақырыптарды жырлады. Сондықтан оның әндері өз дәуірінің тарихи және саяси шеңберінен шыға алды.
Шәмші және қазақтың ән дәстүрі
Қалдаяқов шығармашылығының тағы бір ерекшелігі – ол дәстүр мен заманауи музыканы бір-біріне қарсы қойған жоқ.
Ол домбыра, халық әні мен ақындық өнер күнделікті өмірдің табиғи бір бөлігі болған ортада өсті. Кәсіби музыкалық білім алғаннан кейін де осы мұрадан қол үзбеді.
Керісінше, оны жаңа музыкалық қалыпқа түсірді.
Қалдаяқов қазақтың музыкалық мәдениетіне ұлттық негізін жоғалтпай, көпшілікке заманауи тілде жетуге мүмкіндік берген авторлардың бірі болды деуге болады.
Сондықтан оның шығармашылығы эстрада тарихы үшін ғана емес, Қазақстанның мәдени болмысы үшін де маңызды.
Махаббат пен Отан туралы музыка
Қалдаяқов шығармаларында жасанды пафос жоқтың қасы. Тіпті Отан туралы сөз қозғағанда да оның музыкасы ең алдымен адам сезімі арқылы сөйлейді.
Ол үшін Отанға деген сүйіспеншілік дерексіз ұғым емес. Ол – туған жер, бала кезден таныс мекен, дала, өзен, адамдар, отбасы, ана мен жастық шақ.
Сондықтан болар, оның Отан туралы әндері ерекше сезіммен қабылданады.
Бұл шығармаларда Қазақстан жай ғана аумақ емес, адамның жеке естеліктері сақталған мекен ретінде көрінеді.
Бұл ерекшелік «Менің Қазақстаным» әнінде айрықша байқалды. Жарты ғасырдан астам уақыт бұрын жазылған ән тәуелсіз мемлекеттің гимніне айналды. Бүгінде оның әуені адамның өз еліне тиесілі екенін ерекше сезінетін сәттерде шырқалады.
Адам тағдыры және дәуір тағдыры
Шәмші Қалдаяқовтың өмірі күрделі тарихи кезеңге тұспа-тұс келді.
Ол 1930 жылы, ауқымды әлеуметтік өзгерістер дәуірінде дүниеге келді. Соғысты, соғыстан кейінгі жылдарды, «жылымық» кезеңін, тоқырауды және Кеңес Одағының соңғы жылдарын көрді.
Ол өнер мемлекет пен идеологиялық институттардың жіті назарында болған жүйеде шығармашылықпен айналысты. Соған қарамастан оның әндері біртіндеп ресми мәдениеттің шеңберінен шығып, халықтың төл дүниесіне айналды.
Кейбір қазіргі зерттеулер мен жарияланымдарда «Менің Қазақстаным» патриоттық ән ретінде ғана емес, сол кездегі елде жүріп жатқан үдерістерге, соның ішінде тың игеру науқанына қоғамның көзқарасы көрініс тапқан шығарма ретінде де қарастырылады.
Дегенмен ең маңыздысы – әннің халық арасында өз өмірін жалғастыруы.
Оны халықтың өзі ортақ жадтың бір бөлігіне айналдырды.
Бүкіл ел шырқаған композитор
Қалдаяқовтың танымалдығы өз дәуірі үшін де ерекше болды.
Оның әндерін Қазақстанның белгілі әншілері орындады. Концерттерде, мерекелерде, отбасылық жиындарда шырқалды. Композитордың әуендері адамдарға авторының кім екенін білмей тұрып-ақ таныс болатын.
Халықтық өнердің ерекше құбылысы да осында.
Адам композитордың өмірбаянын білмеуі, әннің атауын ұмытуы, тіпті авторы туралы ойламауы мүмкін. Бірақ алғашқы ноталарынан-ақ әуенді бірден таниды. Осы сәттен бастап шығарма тек авторға ғана тиесілі болудан қалады. Ол ортақ жадтың бір бөлігіне айналады. Қалдаяқовтың музыкасымен де дәл солай болды.
Қазақстан мәдениетіндегі ерекше орны
Бүгінде Шәмші Қалдаяқовтың есімі ұлттық мәдениетте ерекше орын алады. Оның шығармашылығы зерттеледі, әндерін қазіргі өнерпаздар орындайды, құрметіне концерттер мен еске алу шаралары өткізіледі.
Композитордың туған жерінде жыл сайын оның рухына арналған іс-шаралар ұйымдастырылады. 15 тамыз – Шәмшінің туған күні, әсіресе Түркістан облысы мен Отырар ауданы үшін маңызды мәдени датаға айналды.
Оның есімі көшелерге, музыкалық ұжымдар мен мәдениет мекемелеріне берілген.
1991 жылы композитор туралы «Жылдарым менің, жырларым менің» деректі фильмі түсірілді. Кейін оның өмірі мен шығармашылығы туралы кітаптар мен естеліктер жинақтары жарық көрді. Бұл оның мұрасына деген қызығушылық тек өткенді сағынумен шектелмейтінін көрсетеді. Шәмші бүгін де Қазақстанның мәдени жадында өмір сүріп келеді.
Оның музыкасы неліктен әлі күнге дейін өмір сүріп келеді?
Композитордың дүниеден өткеніне отыз жылдан астам уақыт болды. Шәмші Қалдаяқов 1992 жылғы 29 ақпанда Алматыда 61 жасында өмірден өтті. Бірақ оның шығармашылық жолы осымен аяқталған жоқ.
Керісінше, уақыт өткен сайын музыкасының маңызы айқынырақ сезіле бастады.
Бүгінгі Қазақстан – басқа ел. Қоғам, технология, музыкалық талғам мен мәдениетті тарату тәсілдері өзгерді. Жаңа жанрлар, жаңа орындаушылар мен жаңа авторлар пайда болды.
Соған қарамастан Қалдаяқовтың әндері әлі де шырқалады.
Оларды жас әншілер орындайды, музыканттар оның мұрасына қайта оралады, заманауи аранжировкалар ескі әуендерге жаңа тыныс береді.
Бұл оның шығармашылығы уақыттан да ұзақ өмір сүргенін көрсетеді.
Нотамен ғана өлшенбейтін мұра
Қалдаяқовтың Қазақстан мәдениетіне қосқан үлесі бірнеше жүз шығармамен ғана шектелмейді. Бұл – тұтас бір сезім мектебі.
Ол ұлттық музыканың өзіндік болмысын жоғалтпай-ақ заманауи әрі көпшілікке жақын бола алатынын көрсетті. Қарапайым әрі түсінікті әуеннің орасан көркемдік күшке ие болатынын дәлелдеді. Бірнеше буынды біріктірген әндер жазды.
Ең бастысы – Қазақстанға мемлекеттік рәмізге айналған әуен сыйлады.
«Менің Қазақстаным» бүгінде ресми рәсімдерде, халықаралық іс-шараларда, спорт жарыстары мен салтанатты жиындарда шырқалады. Оны жұрт орнынан тұрып тыңдайды. Әр жолы бұл әуен елді, оның тәуелсіздігі мен ортақ тарихын еске салады.
Мемлекеттің гимніне айналатын шығарма жазу кез келген композитордың маңдайына бұйыра бермейді.
Шәмші Қалдаяқовқа бұл бұйырды.
Шәмші Қалдаяқов және қазіргі Қазақстан
Бүгінде Қазақстан өзінің мәдени мұрасын жаңаша зерделеп жатқан кезде Шәмші Қалдаяқов секілді тұлғалардың маңызы арта түседі. Ол – мәдениеттің ұлттық жадты қалай қалыптастыратынын көрсететін тұлға.
Ел тарихы тек саяси оқиғалардан, мемлекеттік шешімдер мен экономикалық жетістіктерден тұрмайды. Ол адамдар бала кезінен білетін әндерде де өмір сүреді.
Сондықтан болар, Шәмші Қалдаяқовтың есімін «қазақ әні» ұғымынан бөліп қарау мүмкін емес.
Ол Қазақстан мәдениетіне миллиондаған адамға түсінікті әуен тілін сыйлаған тұлғалардың бірі болды.
Оның әндері махаббат туралы айта отырып, ел туралы да сыр шертті. Ана туралы әндері туған үйді еске салды. Жастықты жырлай отырып, тұтас бір дәуірдің рухын сақтап қалды.
Ал бір күні Қазақстан туралы ән Қазақстанның гимніне айналды.
Мәңгі қалған әуен
Әр халықтың өз мәдени символдары бар. Қазақстан үшін сондай символдардың бірі – Шәмші Қалдаяқовтың шығармашылығы.
Оны «қазақ вальсінің королі» деп атайды. Бірақ бүгінде бұл анықтаманың өзі оның болмысын толық ашуға жеткіліксіз.
Ол музыканы ұлттық жадтың бір бөлігіне айналдыра алған композитор болды.
15 тамыз – белгілі музыканттың туған күні ғана емес. Бұл – бүкіл өмірін әнге арнап, артында өміршең мұра қалдырған тұлғаны еске алатын күн.
Шәмші Қалдаяқов тәуелсіз Қазақстанның алғашқы жылдарында өмірден өтті. Бірақ оның басты әуендерінің бірі сол тәуелсіздіктің үніне айналды.
Бүгінде «Менің Қазақстанымның» алғашқы ноталары естілгенде, оның жазылғанына қанша уақыт өткені маңызды емес.
Өйткені шынайы музыка қартаймайды.
Ол ұрпақтан ұрпаққа жетіп, отбасылық естеліктердің бір бөлігіне айналады, адамдардың жүрегінде жаңғырып, бірте-бірте тарихқа айналады.
Шәмші Қалдаяқовтың музыкасы да дәл сондай мұраға айналды.
